اول اینکه گاهی سوء ظن به صورت غیر ارادی و زودگذر به سراغ انسان می آید این سوء ظن گناه ندارد چون عمدی نبوده اما اگر سوء ظن عمدی یعنی با اختیار باشد گناه محسوب می شود .

برای درک مطلب مثلا اگر کسی بی اختیار نگاهش به نامحرم بیفتد گناهکار نیست اما اگر به این نگاه ادامه دهد گناهکار است زیرا ادامه نگاه در اختیارش بوده است . از این رو امام صادق (ع) می فرمایند : « نگاه اول به سود تو است و نگاه دوم به زیان تو است نه به سود تو و در نگاه سوم هلاک تو است . »

دوم این که ترتیب اثر دادن به سوء ظن به دو گونه است :

1- ترتیب اثر قلبی

مرحوم شهید ثانی در این باره می فرماید : همانگونه که بدگویی پشت سر انسان مومن حرام است و کسی حق ندارد در غیاب دیگری بدگویی کند و بدیهای او را برای دیگران بازگو نماید ، سوء ظن به آن نیز جایز نیست . { آنگاه می فرماید :} مقصود از سوء ظن عقد قلب است ، به این معنی که انسان آنچه که در ذهنش وترد شده است را بپذیرد و به آن معتقد باشد و گناه وی را قطعی بداند با اینکه در واقع برای او ثابت نشده است و تنها به صرف سوء ظن او را محکوم کند و آبروی او را در میان مردم ببرد . این سوئ ظن گناه دارد و حرام است اما خاطره ها و افکار زودگذر را خداوند می بخشد .

سپس می فرماید : « .... و به این جهت است که در شرع مقدس اسلام آمده است اگر از دهان کسی بوی شراب به مشام انسان برسد حق ندارد بگوید شراب خورده است و نمی تواند حد شرابخواری بر او جاری کند . چه بسا احتمال می رود شراب را مزمزه کرده و نخورده باشد ، یا کس دیگری به زور در دهانش ریخته باشد و این بعید به نظر نمی رسد . به هر حال ، این فکر مجوزی برای سوء ظن نسبت به برادر مسلمان نمی شود و انسان نمی تواند به این گونه گمانها ترتیب اثر بدهد . »

2- ترتیب اثر عملی

عبارتست از اینکه انسان گمان خود را به عنوان یک واقعیت مسلم تلقی کرده و آثار واقع را بر آن بار کند . مثلا ظن خود را به صورت یک خبر قطعی بازگو نمیاد و دیگران را صرف گمان ، متهم و محکوم سازد . بدیهی است نتیجه این گونه برخورد جز تهمت و غیبت و هتک آبرو و تضییع حقوق افراد جامعه چیزی دیگری نمی تواند باشد .

رسول خدا فرمودند : « خداوند خون و مال و آبروی مسلمان را محترم شمرده و سوء ظن به مسلمانان را تحریم فرموده است . »

نوشته محب : « حالا کلاه خودتون رو قاضی کنین ببین خدا وکیلی با این اوصاف چقدر نسبت به برادر یا خواهر دینی خودتون سوء ظن داشتید ؟!!!!!! من یکی که از خدا خجالت کشیدم امیدوارم دیگه سوء ظن بیخود به هیچ مسلمانی نداشته باشم . »

سوء ظن و تجسس

از قرآن مجید استفاده می شود که یکی از مهمترین عوامل این گناه ، سوء ظن و تجسس در احوال  اسرار مردم است . کسی که با سوء ظن با دیگران برخورد می کند و همواره در خصوصیات و اسرار مردم به جستجو

می پردازد قهرا به بیماری غیبت دچار می شود.

تجسس یعنی چه ؟

ابن اثیر می نویسد : تجسس ، جستجو کردن از چیزهای پنهانی است و بیشتر در کشف نهانیهای بشر استعمال می شود و جاسوس به کسی گفته می شود که بدیهای پنهان مردم را پی گیری می کند .

مرحوم شهید ثانی می فرماید :

تجسس کردن از حال درونی افراد از ثمرات سوء ظن است ، برای اینکه قلب انسان با بدبین شدن تنها قانع
نمی شود بلکه او را وا می دارد که در مورد افراد تحقیق و جستجو کند در صورتی که در دین اسلام از تجسس نیز نهی کرده است .

وی در ادامه می گوید : تجسس این است که بندگان خدا را از زیر پرده ستاریت ( همانطور که می دانید خداوند ستار العیوب یعنی پوشاننده بدیها است . ) پروردگار رها نکنی و پرده از روی کار َآنان برداری و آنچه را که خداوند پوشیده داشته است آشکار کنی ، که این کار وسیله کسب اطلاع از امور مخفی آنها و پرده برداشتن از روی اسرارشان
می شود و در نتیجه آنچه بر تو پوشیده بود آشکار می گردد که اگر مخفی بود دل و دسنت سالم تر می ماند .

نکته :

نکته ای که ذکر آن مفید به نظر می رسد این است که تجسس و تحسس هر دو به معنای جستجو کردن است با این تفاوت که معمولا تجسس به امور شر گفته می شود ولی تحسس در امور خیر به کار برده می شود .

قرآن مجید از قول حضرت یعقوب نقل می کند که به فرزندانش گفت : « یا بنی اذهبوا فتحسسوا من یوسف و اخیه ... » « ای فرزندان من ! بروید و از یوسف و برادرش جستجو کنید » « یوسف / ۸۷»

خداوند متعال می فرماید : « ای کسانی که ایمان آورده اید ! از بسیاری از گمانها بپرهیزید چرا که بعضی از گمانها پناه است و هرگز ( در کار دیگران ) تجسس نکنید ... » « حجرات / ۱۲ »

رد غیبت و دفاع از برادر دینی

در مساله غیبت چهار تکلیف وجود دارد :

1- حرمت غیبت

2- حرمت گوش کردن به آن

3-نهی از منکر

4- دفاع از حیثیت برادر مومن و حفظ آبروی او

آثار مثبت رد غیبت

نصرت دنیا و آخرت :

پیامبر اکرم (ص) فرمودند : « کسی که نزد او از برادر دینی اش غیبت شود و در صورت امکان به یاری او برخیزد خدای تعالی در دنیا و آخرت او را یاری خواهد کرد . »

دفع بلایا :

پیامبر اکرم (ص) فرمودند : « کسی که در مجلسی غیبت برادر دینی خود را بشنود و در مقام رد آن برآید و از او دفاع کند خداوند هزار نوع از شرور دنیا و آخرت را از او دور خواهد ساخت . »

رفتن به بهشت :

پیامبر اکرم (ص) فرمودند : « کسی که از آبروی برادر مسلمان خود دفاع کند بهشت بر او واجب می شود . »

آثار منفی رد نکردن غیبت

خواری دنبا و آخرت :

پیامبر اکرم (ص) فرمودند : « کسی که در حضور او از برادر دینی اش غیبت می شود و او می تواند دفاع کند ولی یاری اش نکند خداوند او را در دنیا و آخرت به حال خود وا می گذارد { او را خوار می کند } »